prowadzenie: Ewa Maciejewska-Mroczek
semestr letni 2025/2026
W trakcie zajęć przyglądamy się temu, jak dzieciństwo zmieniało się w czasie i czym jest obecnie. Zapoznajemy się z podstawowymi koncepcjami dotyczącymi dzieciństwa jako kategorii społecznie wytwarzanej, negocjowanej i zmiennej. Przyglądamy się literaturze, mediom, kulturze materialnej, tak by jak najlepiej zrozumieć, czym jest współczesne dzieciństwo i jak je można badać, biorąc pod uwagę jego wewnętrzne zróżnicowanie i usytuowanie w szerszym kontekście społecznym. Zastanowimy się, czego możemy dowiedzieć się o współczesnej kulturze, przypatrując się dziecku i dzieciństwu.
Zapoznajemy się również z podstawowymi założeniami i metodami badań terenowych z udziałem dzieci. Dyskutujemy nad konkretnymi praktykami badawczymi i zastanawiamy się, co takie badania wnoszą do antropologii. Podejmujemy takie tematy jak: etyka badań z dziećmi; kategoria dobra dziecka, ochrona, partycypacja.
Tematy i lektury
Dzieciństwo: ujęcia historyczne
Ariès Philippe, 1995, Odkrycie dzieciństwa, w: Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, Gdańsk: Marabut, rozdz. Odkrycie dzieciństwa (43-68).
Stomma Ludwik, 2008, Dzieciństwo, w: A jeśli było inaczej… Antropologia historii, Poznań.
Dzieciństwo: ujęcia antropologiczne
H. Montgomery (2013) Childhood: Anthropological approach. W: Understanding Childhood : A Cross Disciplinary Approach, Bristol: Policy Press 2013.
Lektura dodatkowa:
https://www.anthroencyclopedia.com/entry/childhood
Rozwój, mózg dziecka
Woodhead M., 2013, Childhood: a developmental approach, w: Understanding childhood: A cross disciplinary approach, red. M. J. Kehily, Bristol University Press.
Relacje między pokoleniami
Mead M., 2000, Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Materialność dzieciństwa
Maciejewska-Mroczek Ewa, 2012, Mrówcza zabawa. Współczesne zabawki a społeczne konstruowanie dziecka, Universitas, Kraków, r. 6 i 7.
Dziecko w rodzinie/ najlepszy interes dziecka
Monk Daniel, 2008, Dzieciństwo i prawo. W czyim „najlepiej pojętym interesie”? W: M. J. Kehily (red.), Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem. Wydawnictwo WAM.
Reimann Maria, 2023, Rodzina jako wspólna sprawa. Opieka współdzielona w perspektywie dzieci. „Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka” 22 (1), s. 101–119.
Dzieci, zdrowie i jedzenie
Boni Zofia, 2020, Slim choices: young people’s experiences of individual responsibility for childhood obesity, Critical Public Health 32(3):1-11.
Reimann Maria, 2018, Gruby i chudy, czyli tym jak dzieci wyobrażają sobie zdrowego i niezdrowego człowieka. W: Dzieci i zdrowie. Wstęp do Childhood Studies. red. Radkowska˗Walkowicz, M., Reimann, M. Oficyna Naukowa, Warszawa. s. 138-150.
Antropologia psychiatrii dziecięcej
Witeska-Młynarczyk Anna, 2019, Dziecięce doświadczenia ADHD. Etnografia spornej jednostki diagnostycznej, Warszawa: Oficyna Naukowa, wybrane fragmenty.
Dzieci z doświadczeniem migracji
Rosen Rachel, Crafter, S., Meetoo, V. 2019. An absent presence: separated child migrants’ caring practices and the fortified neoliberal state. Journal of Ethnic and Migration Studies, 47(7), 1649–1666.
Lektura dodatkowa:
Rosen Rachel, S. Khan, Racialising age in the UK’s border regime: a case for abolishing age assessment, Race & Class, 1–20.
Płeć
Czernow Anna, 2022, Koszmarne dziewczynki. Dziewczęce transgresje w literaturze dla dzieci, Czas Kultury 2, s.47-57.
Lektura dodatkowa:
Infuture Institute, 2023, Dojrzewanie polskich chłopców, Gdańsk: fundacja moonka.
Szwed Sylwia, 2022, Chcemy świata bez podziałów! Raport Fundacji Kosmos dla dziewczynek.
Płeć cd + Queerowe dzieciństwa
Brzozowska-Brywczyńska Maja, 2023, O cywilizowaniu (queerowych) dzieciństw. Notatki na marginesie, w: Z. Boni, M. Rakoczy, red, Cywilizowanie dzieci. Społeczno-kulturowe badania dzieciństwa w świetle teorii Norberta Eliasa, Warszawa: Oficyna Naukowa, s.165-190.
Nastolatki – konstruowanie kategorii
Radkowska-Walkowicz Magdalena, 2019, „Je chipsy i zapycha się chrupkami”. Nastolatki w opiniach dzieci, “Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia”, (5), 111–128. https://doi.org/10.26881/etno.2019.5.05.
Kelly Peter, 2012, The brain in the jar: a critique of discourses of adolescent brain development, „Journal of Youth Studies”15 (7).
Badania z dziećmi: metodologia
Clark Cindy, 2011, Visual methods in interviews, w: In a Younger Voice. Doing Child-Centered Qualitative Research, Oxford University Press, Oxford.
C. O’Kane, 2008, The development of participatory techniques. W: Research with children: perspectives and practices, red. P. Christensen, A. James, Abington, New York: Routledge Clark C. D., 2011, In A Younger Voice. Doing Child-Centered Qualitative Research, Oxford University Press, Oxford, New York
Badania z dziećmi: etyka
Alderson P., V. Morrow, 2011, The ethics of research with children and young people: A practical handbook, Londyn, Thousand Oaks, Nowe Delhi: SAGE. (rozdziały Respecting Rights, Assessing Risks and Harms).
Gallagher M., 2008, ‘Power is not an evil’: rethinking power in participatory methods. “Children’s Geographies” 6(2), 137–150. https://doi.org/10.1080/14733280801963045
Lektura dodatkowa:
Wybrane kodeksy etyczne: Kodeks dobrych praktyk w badaniach z dziećmi: http://childhoods.uw.edu.pl/kodeks/, ERIC, UNICEF
Hackett, A., Hall, M., Pahl, K., Kraftl, P., 2025, Giving up the ‘Good Research Child.’ “Qualitative Research” 25 (4): 805–23. https://doi.org/10.1177/14687941241264490.